Okumaya üşenenler için video linki; https://ytbe.one/AupT-WssEi0 John Steinbeck, ülkemizde sevilen, özellikle 3 kitabı herkes tarafından bilinen, okunan bir yazar, Fareler ve İnsanlar, Gazap Üzümleri ve Cennetin Doğusu kitaplarından bahsediyorum. Steinbeck’in kendisi de Kalifornia’da, özellikle tarım topraklarında işçi olarak çalıştığı için; işçi, dar gelirli proletarya yaşamını birincil gözlemlerden anlatabilen, bunu da çok açık ve sade fikirlerle sunabilen biri. Bu yüzden geniş bir okuyucu kitlesi var. Fareler ve İnsanları 35, Gazap Üzümlerini 37 yaşında yazmış, “İnci”yi ise 45 yaşında. Çok daha olgunluk dönemi eseri “İnci” bunu kitabı incelerken de anlatacağım. Steinbeck’in çok yakın bir arkadaşı var. Ed Ricketts… Biyolog, doğa bilimci kendisi, felsefeye de çok ilgili. Bu ikili, İnci’nin yazılmasından 2-3 yıl önce 6 haftalığına doğa keşifi, özellikle deniz canlıları ile ilgili Kaliforniya Körfezi’nde geziye çıkıyor ve dönüşte “Kalifornia Körfezi” isimli ortaklaşa görüşlerini, günlük notlarını yazdıkları bir metin hazırlıyorlar. Bu “İnci’den” tam 2 yıl önce. 10 sene sonra, Edward öldüğünde, kitaba dönüştürüyor bunu Steinbeck, ama bahsettiğim gezi ve notlar “İnci’den” önce. Çünkü, Ed Ricketts, Steinbeck’in doğayla, evrenle, insanla ilgili fikirlerini oluşturan en büyük akıl hocası. “İnci” kitabındaki fikirler de tam olarak bu fikirler, taoist fikirler… nedir bunlar? Taa milattan önce 6.yüzyılda Antik Çin’de ortaya çıkmış, Doğayla iç içe olmanın, Ying-Yang’ın onu bilirsiniz, sadelikteki güzelliğin, hırstan arınmış olmanın huzurunun olduğu bir doğa felsefesi. Amerikan yerlileri, yani kızılderililer Çin’deki taoizmden haberi olmadan bunu en iyi yapabilen topluluklardan biriydi. Bu yüzden İnci’nin baş kahramanı Kino, bir kızılderili. Hatta 2-3 kitaplık bir seri vardı. Carlos Castaneda, bunu ben çok eskiden okumuştum ve hala bazı öğretilerinin hayatıma işlediğini hissediyorum. Don Juan’ın öğretileri… İşte böyle bir halka, böyle bir topluluğa; hırsın, açgözlülüğün, ne doğaya ne insana acımayan vicdansızlığın iliklerine işlediği beyaz kapitalist amerikan halkının dadandığını düşünün. Kitap ve film size bunu gösterecek. Hem bu beyaz adamlardan, hem öğrettikleri hırstan, uzak durmamız gerektiğini anlayacaksınız. Kino, bir karısı ve yeni doğmuş bir çocuğu ile kendi halinde yaşayan, parayla pulla pek işi olmayan, ve ne demiştik, doğayla iç içe bir halkın, balıkçı bir genci. Doğanın her bir parçasıyla nasıl ahenk halinde olduğunu şu satırlarda göreceğiz. “Kino da kalkmıştı şimdi, battaniyesine başını, burnunu, omuzlarını örtecek şekilde sarındı. Sandaletlerini giyip dışarı, tanyerini gözlemeye çıktı. Kapının önüne çömeldi, battaniyenin uçlarını dizlerinin çevresinde topladı. Körfez bulutlarının parıltılı beneklerinin göğe doğru alev alev yükselişini izledi. Bir keçi yanaştı, kokladı onu, soğuk sarı gözlerini yüzüne dikti. Kino’nun arkasında, Juana’nın yaktığı ateş harlanmış, kulübenin çatlaklarından ışık oklarıyla geçerek kapının dışına oynak bir ışık dörtgeni uzatmıştı. Gecikmiş bir güve, büyük bir şamatayla içeri, ateşi bulmaya daldı. Ailenin Türküsü, şimdi Kino’nun arkasından yükseliyordu. Türkünün temposunu belirleyen, Juana’nın sabah kahvaltısı için mısır dövdüğü dibeğin sesiydi. Tan, hızla ağarıyordu artık, şöyle bir serpinti, bir ışıltı, bir ışık, derken güneşin Körfez’den yükselişiyle birlikte bir ateş patlaması. Kino, gözlerini güneşten korumak istedi, yere baktı. Çöreklerin tek tek hazırlanışını duydu, tavada kızarırken çıkardıkları mis gibi kokuyu. Karıncalar toprakta harıl harıl çalışıyorlardı, kara, parlak gövdeleriyle iri karıncalar, sonra küçümen boz, tez ayaklı karıncalar. Kino, dev bir karıncanın kurduğu toz tuzağından deliler gibi kaçmaya çalışan küçük karıncayı bir Tanrı gibi kayıtsızca izledi. Cılız, utangaç bir köpek yanaştı yanına, Kino’dan tatlı bir söz duyunca da hemen oraya kıvrıldı, kuyruğunu özenle patilerinin üstüne yaydı, çenesini de bu tüy yumağının üstüne zarifçe yasladı. Kara bir köpekti, kaşlarının olması gereken yerde sarı altınsı benekler vardı, öteki sabahlar gibi bir sabahtı ama yine de hepsinden güzelmiş gibi geldi Kino’ya.” Doğaya kibirle yaklaşmıyor, doğadaki her şey bizim için yaratıldı, demiyor, onları istediğimiz gibi kullanırız demiyor. Kendisini doğanın bir parçası görerek, diğer tüm parçalara saygı gösteriyor. Don Juan’ın Öğretileri kitabında da Don Juan, meyvesini veya kökünü alacağı ağaçla konuşuyordu, ona niyetini söylüyordu. Avlayacağı hayvanla konuşup, saygı gösteriyordu. Ahenk, kelimesi aklımıza müziği de getiriyor. Ve okuyanlar hatırlayacaktır. Bu kitap bir müzikal aslında. Kino ve karısı Juana, hemen hemen her durumda türkü söylüyorlar. Daha çok Juana hatta. Çünkü Kino, amerikanlaşmaya başlayacak olan bir ruh. Juana tam öyle değil. Şöyle bir bölüm vardı, neyi kaybetmeye başladıklarını gösteren. “Kino, kumsala vuran sabah dalgalarının şıpırtısını duydu. Ne güzel : gözlerini yumdu, bu ezgiye kulak verdi. Kino’nun halkı bir zamanlar türküler bestelemek konusunda harikaydı; öyle ki her gördüklerini, her düşündüklerini, her yaptıklarını, her duyduklarını türkülere dökmüşlerdi. Ama bu gelenek eskimişti, gerçi türküler bugün de yaşıyordu, Kino onları ezbere biliyordu ama yenileri eklenmemişti.” Çok şükür eski türküleri hala ezbere biliyoruz ama; yenileri eklenmemişti… Çünkü.. Köye beyaz adam gelmişti bir kere. Amerikanizasyon deniyor buna, diğer balıkçılar, inci toplayıp satıyor, kasabada dükkanlar açılıyor ve okullar, doktorlar getiriliyor. Para ve para ile elde edilebilecek lüks yaşam yerleşmiş köye. Böyle bir kızılderili kasabasındayız. Bir gün Kino’nun bebeğini akrep sokuyor, ilk ve tek çocukları olduğu için, akıllarına doktora gitmek geliyor hemen. Çünkü kasabada parayla hasta bakan bir beyaz doktor var. Doktor, paraları olmadığı için bakmıyor bebeğe. Hatta tam olarak şöyle diyor; “Zavallı bir Kızılderili, bebeğiyle gelmiş. Akrep sokmuş bebeği dediğine göre.” Doktor öfkesinin kabarmasına fırsat vermeden fincanını usulca elinden bıraktı.“Benim ‘zavallı Kızılderililer’in böcek sokmalarını iyileştirmekten başka işim yok mu? Ben doktorum, veteriner değil.” “Peki Patron,” dedi uşak. “Parası var mıymış?” dedi doktor. “Hayır tabii, asla paraları olmaz. Bu dünyada bir ben, yalnız ben, karşılıksız iş görmek zorundayım sanki. Bıktım usandım! Parası var mıymış, öğren bakalım!” Bu dünyada karşılıksız iş yapacak olan bir ben miyim? “Karşılıksız iş yapmak, iyilik yapmak eşittir enayilik” buyrun size amerikanizasyon. Kino’nun karısı Juana, doktordan fayda olmayınca geçici olarak, doktor olmadığı zamanlarda böyle durumlarda yaptıkları tedaviyi yapıyor. Ve yazar diyor ki; Bir avuç kahverengi yosun kopardı, yosunları yassılttı, nemli bir bulamaç haline getirdikten sonra bebeğin şiş omzuna bastırdı, en az doktorun verebileceği herhangi bir ilaç kadar etkili bir lapaydı bu, belki de daha etkiliydi. Gelgelelim yosun lapası bedava olduğundan kimselerde güven uyandırmıyordu. Artık bedava olan hiçbir şeye güven, saygı kalmamıştı. Daha pahalı, daha iyi demekti otomatik olarak. Kino da, inci toplayıp satmayı deniyor acilen, burada çok önemli bir bölüm daha var. Tanrı’ya doğrudan bebeğin iyileşmesi için değil, bebeklerini kurtarsın diye doktora verebilecekleri bir inci bulmak için yakarmıştı; Para o kadar her şey olmuştu ki; dualarda bile para isteniyordu artık. Ve Kino, bir mucize olarak dünyanın en büyük incisini buluyor. Kino’nun dev inciyi bulduğunu kulaktan kulağa herkes öğrenince, sosyoloji bir anda değişiyor. Doktor, koşa koşa evlerine gelip bebeğe bakıyor, hatta zaten iyileşmiş bebeği önce daha kötü hasta edecek ilaç verip sonra ben iyileştirdim diyor fazla para almak için. Tabii henüz para yok ortada çünkü inciyi satması gerekiyor. Orada da; kasabadaki inciciler tekelleşmiş durumda. Ayrı ayrı dükkanları var ama ortak çalışıyorlar. Kino gelmeden önce haberleşip, dev incinin kullanım alanı olmadığını, pek de işe yaramayacağını, renginin bile tuhaf olduğunu söyleyip çok çok ucuza almak istiyorlar. Kino’nun ilk baştaki amacı, çocuğunun iyileşmesiydi, çocuğu iyileşti, yalnızca doktora borcu ödemek kaldı o ilk amaçtan. Ve çok çok ucuza bile satsalar incinin satılışı bunu rahatlıkla karşılar. Ama o fikirler bir kere kafasına işledi Kino’nun. İnci’nin çok değerli olduğunu biliyor. İnci ellerindeyken, doktorun evi gibi iyi bir ev almak, yani gayrimenkul, yivli bir amerikan tüfeği almak, güvenlik, kilisede düğün yapmak, meşruiyet ve bebeklerini okutup büyük adam yapmak, akademik hayaller kurdular ve herkese söylediler bunu. Yani… sınıf atlamak. Sınıf atlamakta olduklarını herkese söylediler. Tüm hayalleri bu oldu, artık geri dönemezlerdi. Bu yüzden Kino, inciyi satmak için 1500 km ötedeki büyük şehire gitmeye karar veriyor. Orada dolandırılmayacağını, tam fiyattan satabileceğini düşünüyor. Çünkü inciyi duyanlar onu çalmak için gece defalarca evlerine gelmiş hatta Kino bunlardan birini öldürmek zorunda kalmıştı. Yani inci ellerinde olduğu sürece, artık burada kalamazlardı. Tam o anda Juana, durumu fark ediyor, incinin onlara uğursuzluk getirdiğini, ondan kurtulmaları gerektiğini söylüyor Kino’ya. Hatta bir gece gizlice denize geri atmaya çalışıyor inciyi ama Kino’ya yakalanıp feci şekilde dayak diyor. Amerikanlaşmanın, katolikleşmenin, gücü hayatın merkezine almanın erkekte yarattığı etkiyi üstüne basa basa veriyor Steinbeck. yumruğunu indirdi. “Hiç kimse bu uğuru alamayacak elimizden,” dedi. Gözleri yumuşamıştı, elini usulca Juana’nın omzuna koydu. “Ben erkeğim, inanmalısın bana,” dedi. Yüzü, birdenbire kurnazlaşmıştı. “Sabah olsun, kayığımızı alır, denizleri, dağları aşıp başkente gideriz, senle ben. Kimse bizi dolandıramaz. Erkeğinim ben.” “Kino,” dedi Juana boğuk bir sesle. “Korkuyorum. Erkek dediğin de bal gibi öldürülebilir. Hadi gel, denize atalım şu inciyi.” “Sus!” dedi Kino öfkeyle. “Ben erkeğim dedim. Sus.” Juana, onun sesindeki buyurucu tonu anlayarak sustu. Defalarca, ben erkeğim, erkek, erkeklik, kadın konuşmasın, kadınlar anlamaz… Bu mizojini zaten sonlarını getirecek olan son değişim oluyor. Juana’yı dinlemeyip başkente doğru yola çıkıyorlar ama arkalarında inciyi çalmaya gelecek hırsızlarla birlikte. Kısa zaman sonra yakalanıyorlar, Kino adamları öldürse de bebeğini kurtaramıyor. Kino’nun ve -halkının aslında- “geleceği” ölüyor. Köye döndüklerinde Kino ve Juana’nın yaptığı ilk iş, o uğursuz İnci’yi denize geri atmak oluyor. Sonunu yadırgayanlar olacaktır, onca uğraş verdikleri inciyi neden attılar? tam kurtulmuşlardı gibi düşünülebilir ama aslında kurtulmamışlardı, inciyi satmış olsalar asıl o zaman tam yakalanmış olacaklardı. Servet sahibi olma ihtimalleri bile ne büyük huzursuzluklara yol açtı. Bir de servet sahibi olsalardı, doğadan, özlerinden uzaklaşsalardı, Amerikanlaşsalardı, kimbilir ne kadar kötü olurdu. Bu yüzden, o dünyanın en büyük, en pahalı incisini denize atıp, köylerine geri döndüler…