Dünyanın ilk yapay zeka müzesi Dataland, 20 Haziran 2026’da Los Angeles’ta, Refik Anadol ve Efsun Erkılıç’ın öncülüğünde kuruldu. Frank Gehry imzalı The Grand LA kompleksinde yer alan müze açılış sergisi olan Machine Dreams: Rainforest ile ziyaretçilerini karşılıyor. sergi, on altı yağmur ormanından toplanan verilerin Anadol Studio’nun geliştirdiği “Large Nature Model” adlı yapay zeka sistemiyle birleştirilmesinden oluşuyor. Her ne kadar etkileyici görünse de, akıllara bir soru geliyor: Bu durumda Sanatçı kimdir, Bizim neyi tebrik etmemiz gerekiyor? Nihayetinde bir sanat eseri yaratımı bakımından bir sanatçıya ihtiyaç duyar ve sanatçı da tektir. Bu tabloda sanatçı, girilen promtun çıktısını veren makine mi, promtu giren mi, Aİ modelini tasarlayan mühendis mi yoksa tüm bunları akıl eden kişi mi? Tam da burada akıllara Roland Barthes’ın 1977 yılında yayınladığı The Death of the Author (Yazarın Ölümü) makalesi geliyor.
Barthes edebiyatta yazar kavramının ortaya çıkmasıyla birlikte (kimlik olarak sanatçı da diyebiliriz) Eserle yazar arasında bir baba-oğul ilişkisi başladığını ve sonunda oğulun babayı öldürdüğü yönünde bir saptamada bulunuyor. Barthes’a göre günümüzde sanatçı-yazar gibi kavramların sanatsal açıdan bir işlevi yok dolayısıyla yalnızca eserin ön planda olduğu bir çağdayız, peki bu durumda bir yapıtı sanat eseri haline getiren ölçüt ne? elbette ki onu deneyimleyen özne, yani bizler. Bu çerçevede, bir metnin anlamının yazarın niyetinde veya becerisinde değil, okurun onu okuma eylemi içinde ortaya çıkardığı anlamda olduğunu söyleyebiliriz. Barthes makalesinde yazarı tek anlam kaynağı gören anlayışı reddederek metni okura devretmiş ve eserin asıl tamamlayıcısının onu izleyen göz olduğunu makalesinin son cümlesinde vurgulamıştır, “Eserin doğuşu yazarın ölümü pahasına olmalıdır” (Barthes, 1977)
Bu makaleyi göz önünde bulundurduğumuzda yapay zeka sanat sergisinin, sanatçısının kim olduğu önemli bir konu değil burada asıl tartışılması gereken konu sanatın biricikliğini sağlayan ölçütün ne olduğu. Baktığımızda bugün AI sanatı karşısında düşüncelerimiz bu tezin tam tersinden işliyor gibi. AI sanatında anlamı kimin ürettiği belirsiz çünkü burada gerçek anlamda bir “sanatçı” yok. Ortaya çıkan şey, bu durumda sanat, sanatçının iradesinden çok kaotik bir sonuçtan ibaret. Bu yüzden bu konuda yapılan tartışmaları bir kenara bırakıp “Sanatçı kimdir” sorusu yerine “Sanatçı diye bir kimlik hala gerekli midir?” diye sormak daha mantıklı olacaktır. Nihayetinde bizler günün sonunda sanat eserinin kendisini konuşuyoruz. İşin ironik tarafı sanatçının geri plana atılmasına karşın onun yerine, AI modellerinin isimleri kullanılıyor ve bunun da sonunda yine o makineyi yönlendiren isim bir ödül veya kazanç sağlıyor. Yani ölmüş bir sanatçıdan ziyade, saklanan bir kuklacı görüyoruz desek yanılmış olmayız.
Bazı kesimler, AI sanatının insan iradesinden yoksun olduğunu, bu yüzden de bunun bir sanattan ziyade, ikinci sınıf bir eğlence olduğunu savunuyor. Buradaki eleştirinin temel noktası, ortadan kalkan şeyin sanatçının otoritesinden çok doğrudan kimliğinin yok olması. Gariptir bu da Barthes’ın hiç ele almadığı bir konu. Bu tartışmalar büyük olasılıkla uzun süre çözülemeyecek ama Dataland’ın açılışı bize gösteriyor ki bir sanat eserine bakarken artık sorduğumuz soru “bu ne anlatıyor” değil “bu anlamı kim, ne zaman ve nasıl kuruyor?” .
AI sanat turing testi öneriyorum. İnsanın gerçek sanat eseri saydığı şeyi başarılı şekilde imite edene kadar deneyelim. O noktada acaba nasıl bir duruma gireceğiz? Eline sağlık