Okurken fark ettim ki bu ünlü ve tartışmalı bir sinirbilimsel teorinin vücut bulmuş hali. Zaten bu teoriyi ortaya atanlar da Homeros’tan yola çıkıyor. Şimdilik basit bir şekilde anlatmaya çalışacağım ama ilerde okuduktan sonra daha ayrıntılı bir blog yazısı yazabilirim. İlk olarak İlyada ve Odysseia destanlarına baktığımızda bariz bir farklılık görüyoruz. İlyada bir savaş anlatısı, Odysseia eve dönüş hikayesi diye bakmak çok eksik. İki metin bundan çok ama çok daha fazlasını söylüyor. Edebiyatın en ama en büyüleyici kısmı. İlyada’da karakterlerin sesi yoktur, genelde ilahi bir buyruk alırlar ve yerine getirirler. Bu bir yerden tanıdık geliyor mu? Bizim bir iç sesimiz, düşüncelerimiz var ama İlyada’da bu iç sesin dışsal bir ilahi sesle yansıtıldığını görüyoruz. Odysseia geldiğimizde ise tanrılar rafa kalkıyor insanın ahlağı ve kararları daha ön plana çıkıyor. Başkalarını okuyabilen, buna göre akıl yürüten ve aktif bir şekilde rol alan karakteri okuyoruz. Buna psikolojide “zihin kuramı” deniyor. Kısaca kendimiz dışındaki insanların düşünceleri, duyguları, niyetleri olduğunu kavrayabilmek ve bunu kendi zihinsel durumumuzdan ayırabilmek. Genelde 3-4 yaşlarında gelişmeye başlar. İlyada’ya baktığımızda 3-4 yaşlarında bir çocuğun zihinsel durumunu görüyor olmamız etkileyici. Bunu Julian Jaynes İki Odalı Zihin Kuramında çok iddialı bir şekilde ele alıyor. Diyor ki bu antik insanlar bir zihin kuramına sahip değildi ve kendi iç seslerini sanki dış sesmiş gibi algılayıp bir tür halüsinasyon görüyorlardı. Zaman içinde sağ hemisfer bağlantıları ve korpus kallozumun gelişmesiyle kendi iç seslerini algılayabilmeye başladılar. Bu günümüzde reddedilen bir iddia aslında, bu kadar sürede insanlığın bu tür bir evrim geçirmesi mümkün değil deniyor. Bu noktada sahneye Bruno Snell çıkıyor. Diyor ki bu destanın geçtiği zamandaki insanlar buna mecburdu çünkü dilsel anlamda bunları ifade edebilecek gelişmişliğe sahip değillerdi. Örneğin ruh, zihin gibi kavramları yoktu. Bunları oldukça bedensel ve somut şekilde ifade etmeye çalışıyorlar ve buna yönelik kavramları oluyor. ki bu çok mantıklı. Mesela sevgi dediğimiz kavrama sahip olmasak onu “içimizde, kalbimizde akan bir sıcaklık” gibi tarif edebilirdik ve buna da bir kelime bulurduk. Zaman içinde ise bu kelime o hisse atfedilen bir hale dönüşürdü, daha soyut bir hale. İlyada ve Odysseia arasında da bu tür bir değişim var. Diğer bir ünlü örnek de “şarap gibi deniz” betimlemesi. Burada o zamanki Yunanlıların biyolojik kusuru ya da maviyi görememesi mevzu değil. Asıl olan oldukça somut bir betimleme olması. Deniz tıpkı şarap gibi yoğun, dalgalı ve sarhoşluk veren bir şey. Aslında orada gönderme renge değil somut duruma. Diğer bir açıdan mavi renk antik dünyada ve doğada çok nadir. Lapis lazuli gibi taşların işlenmesi ve boya haline gelmesiyle mavi kavramı ortaya çıkıyor. Biraz bölük pörçük yazıyorum ama beni çok heyecanlandırdı bu durum. Bu iki destanda ve sonrasındaki yazılı gelenekte bariz şekilde insanlığın zihinsel yolculuğunu ve dil gelişimini görüyoruz. Arkeolojik kazı alanı gibiler binevi. Edebiyatı asla hafife almamak gerekiyor. Günümüzde beynin yumuşak bir doku olması sebebiyle eski insanları inceleyemiyoruz ya da oturtup karşımıza bir nöropsikolojik test de uygulayamıyoruz ama bir medeniyeti doğuran destan bize bu imkanı da tanıyor. Kısacası edebiyatı sevin ve edebiyatla kalın çünkü edebiyat büyüleyici bir alan!!!! ...devamını oku