İnsancıklarda birden Rusya’nın en popüler genç yazarı olup, çok beğendiğim Öteki romanında Belinski’den eleştiri tokadını yiyince Dostoyevski ne yapacak diye merak ediyordum aslında. Tekrar sığ toplumcu, siyaseten işlevsel, beğenilmiş o güvenli alana dönmesi şaşırtmadı değil. Ev Sahibesi ve Beyaz Geceler epey kötü romanlardı. Gerçi o sıralar adam siyasetin içindeydi çok da bir şey diyemiyorum. Bu arada Petraşevski grubu neden Belinski’lerden farklı ilk başta anlamamıştım ama sonra öğrendim ki her iki grup da sosyalist amaçlarla muhalifte olsalar da Petraşevski grubunda hakim görüş Fourierizm’miş. Yani yine aynı sosyalist fikirler ama Fourier sosyalizmi, kapitalizmi “Tanrı’nın yoluna uygun değil” diyerek eleştiriyor daha çok.
Belinski babam ağır ateistti. Dostoyevski’de Tanrı işi önemli abi. Bunu hep aklımızda tutalım.
Netoçka’ya gelirsek, Netoçka’nın Dostoyevski’nin daha önce yapmadığı ve bir daha asla yapmayacağı şeylere sahip olması okurken çok keyiflendirdi beni.
Yetim çocuk romanları popüler bir şey gerçi. Charles Dickens’tan Oliver Twist falan. O popüleriteye bir roman da Dostoyevski koymak istemiş herhalde. Netoçka’yı babası terk etmiş, Kaderin cilvesi midir nedir, istemeden de olsa Dostoyevski de terk etmiş Netoçka’yı çünkü romanı yazarken tutuklanmış ve 10 yıl sonra geri döndüğünde de romanına devam etmemiş. Yarım bırakmış, yetim bırakmış. Yine de kafasındaki finali Netoçka’yı mükemmel bir ses sanatçısı yapmakmış. Zaten sürekli sonra anlatacağım, bunları daha sonra anlatacağım gibi cümleler var kitapta.
Dostoyevski Netoçka’dan sonra bir daha hiçbir romanının adını karakterin adı yapmamış ve hiçbir romanda çocukluktan alıp eğitip geliştirip büyütme mevzusunu yapmamış. Bildungsroman diye geçiyor bu mevzu, bir daha hiç o şekilde yazmamış veeee bir daha hiçbir romanında ana karakterini kadın yapmamış :dd …
Ev Sahibesi ve Beyaz Geceler’e oranla çok daha iyiydi. Özellikle ilk bölümün psikolojik derinliği, ikinci bölümün cesur sahneleri keyifli okuttu kendini. İki sorun vardı bence ilki çok kopuk, bu roman bi kere eksik, yarım bile denmez yani çeyrek falan sanırım. Bu çeyrekte bile birbiriyle hiç alakası olmayan 3 bölüm var. İlk bölümde müzisyen üvey babası var zaten, 2.bölümde prensin kızı Katya ile ilişkisi var bunlara detaylı değinicem, üçüncü bölümde de Prensin büyük kızı ve kocası arasındaki geçimsiz bir evlilik ve bu evliliğin ardındaki sırlar. Yani bunlar bambaşka hikayeler.
İkinci sorun da çok gereksiz detaylar vardı, günlük rutinler, alelade karakterlerin uzun uzun anlatılan geçmişleri çok yoruyor bazen insanı. Hikayeye bir katkısı olsa amenna. Ama yok yani küçücük bir davranışı bile açıklıyor olsa o geçmişini bilmek yine okur tamam derim ama hiçbir katkısı yoktu ya. Prensin teyzesi, köpeği falan. Hani belli ki çok uzun bir roman olarak tasarlamış kafasında.
İlk bölüm. Netoçka ailesini, evini tasvir ederken diyor ki; suratlar asık, birbirleriyle konuşmuyorlar, evde bir sessizlik var sürekli. Bunu sana sormak istiyorum. Gerçekten de “aşırı ciddi aileler, hiç kahkahanın atılmadığı evlerde büyüyen çocuklar var.” Aaah ah, babanın aşırı ciddi olduğu evlerin bokluğu pisliği diyorum…
İlk bölümde gördüğümüz şey; yetenek – çalışma çatışması. Ben bu çatışmaya şahitlik etmeyi seviyorum. Hep de çalışmanın yanında olmak istiyorum. Amadeus filmini bilirsiniz. Mozartla, Salieri arasında yine aynı çatışmayı anlatıyor. Mozart müthiş deha müthiş yetenek. Salieri hırs azim çalışma ve Salieri çok kıskanıyor Mozartı. Ne kadar çalışsa da onun kadar olamıyor. Ben o filmi izlerken Salieriyi tutuyorum 😄 Adam gece gündüz ciddiyetle çalışırken Mozart sarayda kız kovalıyor. Sayfa 34’te Yefimov’un arkadaşı da Yefimova şöyle diyor bak;
“Bana gelince, geleceğimden korkum yoktu. Sanatın hamallığını yapacağımı, büyükler arasına karışamayacağımı biliyordum. Ama müziği ölesiye seviyordum. Doğanın bana verdiği yeteneği tembellik edip köreltmediğim; tersine, yüz kat yükselttiğim için gurur duyuyorum. Müzik tekniğimi övüyorlar, ustalığıma şaşırıyorlarsa, bunu durmadan dinlenmeden çalışmama borçluyum.” Ama sen öyle değilsin sende doğal bir yetenek var tek bir kitap okumana zahmet göstermene gerek bile olmuyor diyor.
Filmi sevmedim demiştim ya bu kitabın Yefimov kısımlarını sevdim çünkü Yefimov’un kendisiyle yüzleşmesini çok iyi veriyor. Yıllardır kendisini harika bir kemancı sanan Yefimov. Şehre S. isimli bir usta kemanistin geleceğini duyunca afallıyor. Kafasında hep o aynı takıntı. S mi daha büyük sanatçı, o mu? Korkudan eline keman alıp da deneyemiyor çünkü sayfa 72; “Niçin biliyor musunuz? Çalmaya başlayınca bir sanatçı değil, bir sıfır, bir hiç olduğunu anlayacak da ondan. Şimdiyse keman bir kenarda dururken bunun doğru olmadığı umudu var içinde.” Yefimov edebiyatın Emre Moru
Şimdi sürprizi tamamen bozmayalım okumak isteyenler olabilir bu yüzleşme Yefimov’u çıldırtıyor ve sonunda Netoçka anasız babasız kimsesiz kalıyor. Bir prens onu kendi çocuklarıyla birlikte yetiştirmek için evine alıyor.
Netoçkamızın prensin kızı Katya ile olan ilişkisi… Sayfa 122; “Sözün kısası -okuyucu deneyimimi hoşgörsün- tutulmuştum Katya’ma. Evet, aşktı bu. ”
126; “Katya’ya olan sevgim bir tuhaf yapmıştı beni. Bir gün mendilini, başka bir gün düşürdüğü kurdelesini aldım gizlice. Birkaç gece sabahlara kadar gözyaşlarımla ıslatarak öptüm, öptüm. ”
İkisi de kız olması biraz eşcinsellik andırıyor ama o yıllarda hele ki Dostoyevskiden böyle bir alt metin hiç sanmıyorum yaa. Keşke olsa, keşke o kadar cesur bir roman olsa bu ama cık. Daha çok Netoçkanın sevgi açlığını göstermek için, aşka çok yakın bir kadın dostluğu olarak yazdığını düşünüyorum ben. Bir de çocuk-ergen aralığı tam. Sevgi açlığını mesela… iki yerde başkasının suçunu üstüne alıyor. Biri babasının parayı çalması sırasında, diğeri Katya’nın. Bunları da sevilmek için yapıyor. Katya ile Netoçkayı izleyen herkesin bi okuyup kendince yorumlamasını isterim ama. Neyse Dostoyevski de uzun tutmamış ve bu ikiliyi ayırmış. Prenses Katya gidiyor ve bir daha ancak 8 yıl sonra görüşüyorlar.
Son bölümde Netoçkanın gelişimine tanıklık ederken kitap bitiyor.
Öyle yani kitabı daha yazıyorken tutukluyorlar adamı.
Dostoyevski bir şafak operasyonu ile evinden alınıyor ve siyasi tutukluların olduğu kaleye götürülüyor. Çarlık Rusyasında idam cezasını son anda affetme gibi bi psikolojik işkence yöntemi var ve bence hiç de Gün Zileli’nin düşündüğü gibi tatlış falan değil Çarlık Rusya. İdamı son anda affetmek, hayatın benim bir sözüme bakar demek tamamen bir güç gösterisi, bir sindirme politikası. Dostoyevski 5-6 ay zindanda kalıyor idam cezası çıkıyor alıp götürüyorlar bir 6-7 kişiyi. Beyazları giyiyorsun direğe bağlıyorlar. Davullar askerler silah doğrultmuş. İdam cezan okunuyor. Belki affedilme diye bir şey duydun ama bilmiyorsun ki sen affedildin mi? Dostoyevski de 4.sırada, ölümüme 1-2 dakika kaldı diyor. O sırada abisini düşünmüş bu arada abisiyle arasını diğer eserlerinde incelemek istiyorum. Birden bir haberci cezan affedildi 4 yıl kürek cezası. Deliren var yaa böyle. Nikolay grigoryev diye bi teğmen var. Satrançcı olan değil aynı isimle.. petraşevskilerden bi teğmen delirmiş mesela bu idam muhabbetine.
Şimdiii bir daha ancak 1959’da bir şeyler yazabiliyor tam 10 yıl sonra. Bu 10 yılda kürek cezası ve sürgün dönemi var. Bunu da daha detaylı olarak “ÖLÜ EVİNDEN NOTLAR” kitabında incelemek istiyorum çünkü tam bu dönemi anlatıyor zaten. En kısa zamanda bu kitabı da okuyup geleceğim bakalım.
Kitap İncelemesi
Dayanamadım yine bi Türk edebiyatından eser okudum. Bu roman ama bir anı-roman o yüzden bu incelemem edebiyattan daha çok tarih ve sosyoloji incelemesi olacak. Çünkü elimdeki kitap Balkan Harbi’nde yüzbaşı olarak Edirne Kalesini savunmada görev yapmış, ardından Bulgarlara esir düşüp Sofya’da kalmış bir askerimizin, Raif Necdet Kestelli’nin kitabı. Uful... Yalnızca Uful ile kalmayıp, yine tam aynı yılda Amerika’dan Balkan Harbi’ni incelemeye gelen, resmi olarak devlet görevi olarak incelemeye gelen, Jacob Gould Schurman’ın “Balkan Savaşları” kitabına da baktım. Günü gününe yazılmış bu iki eser bize karşılaştırmalı olarak, Balkan harbi niye başladı, başta bizi ve tüm dünyayı nasıl şaşkına çevirdi, Balkanların ve Türkiye’nin geleceğini nasıl değiştirdi sorularına çok net cevaplar veriyor. Hatırlarsanız bir önceki incelememde 1918 yılında “Müfide Ferit Tek”in yazdığı AYDEMİR kitabında “Türk Milliyetçiliği nasıl ortaya çıktı, nasıl evrildi.” şeklinde bir bölüm anlatmıştım size. Çünkü o kitap Türkçü, Turancı görüşün ilk örneklerindendi. O incelemede demiştim ki bizde milliyetçilik Balkan Savaşları’ndan sonra alevlendi. Biz o şamarı orada yedik. Orda bi şok olduk... Kitabın içinde de Raif Necdet, tüm o karamsarlığın içinde şey diyor, kapakta da var. “Her Ufûl, her batış, bazen daha parlak bir tulû (doğuş) getirir.” Ufûl kitabı, direkt Edirne savunmasıyla başladığı için biz önce Amerika’lıya gidelim ve Balkan harbi nasıl başlamış ona bakalım. Amerikalı Schurman diyor ki; Türkler o unutulmaz Kosova savaşı ile 1389’da slavları ve rumları yendi. “Dünyada çok az savaş, hristiyan ulusların uzun ve inatçı bir direnişten sonra Müslümanlar tarafından yenilgiye uğratıldığı bu Kosova savaşı kadar derin ve kalıcı bir etki yaratmıştır.” ve diyor Türkler 500 yıldan fazla bu toprakları elinde tuttu. “Ancak, Türklerin fetihleri tamamen askeri nitelikteydi. Hor gördükleri tebaaları için hiçbir şey yapmadılar ve onlardan haraç ve yağmadan başka bir şey istemediler. Bu milletler yüzyıllar boyunca Müslümanların hoşgörüsüzlüğü, kötü yönetimi, baskısı ve zulmü altında tamamen ezilmiş ve ulusal bilinçleri bile yok edilmişti.” Ulan, bunu diyen de Amerikalı haa, 500 yıl yönetmişiz de Bulgar’ı, Sırp’ı, Yunan’ı kimliklerini kaybetmemiş. Siz Amerika’nın yerlilerini 100 yılda dünyadan sildiniz. İkiyüzlülüğe bak :ddd Neyse Slavların bakış açısını da görmüş oluyoruz. Onların ne düşündüğünü bilmek, o yıllarda bize karşı düşmanlıklarını anlamak adına önemli bunlar sonuçta. En çok zorlarına giden, “zulmün doruk noktası” diyor Schurman, yeniçeri birliklerine katılmak üzere İstanbul’a gönderilen 10 ila 12 yaşlarındaki hristiyan çocuklardı.” Bosna ve Güneydoğu Bulgaristan’daki halkların bu gibi şartlardan korunmak adına müslüman olmaları şaşırtıcı değildir, asıl şaşırtıcı olan halkın çoğunluk olarak , nesilden nesile her gün ölme pahasına Hristiyan inançlarına sadık kalmasıdır. Yani bugün Bosnalılar, Kosovalılar da aslında ırksal olarak Sırp. Ancak onlar çok önceden müslüman olmuş slavlar. Zaten bu sebeple Sırplar onlardan nefret ediyor. Dinini satanlar, dönekler gibi bi bakışları var. Yugoslavya dağılınca tekrar feci bir savaş çıkıyor zaten. Hristiyan sırplar çok ağır insanlık suçları işliyor oralarda. İşte 1800’lerden sonra Türkler zayıflayınca balkan milletleri teker teker bağımsızlıklarını kazandılar. Önce yunanlar, sonra sırplar sonra bulgarlar. 1911’e gelindiğinde birazdan yüz ölçümlerini veririm. Haritayı internetten bulabilirsiniz. Bu arada Lord Byron’ı bilen vardır. Dönemin en en en ünlü şairi. Bizim o dönem yazılmış her kitap incelememizde mutlaka adı geçer. Yunan bağımsızlık savaşında o da var. İtalya’dan kalkmış gelmiş, bize karşı savaşmış bildiğin. Bu nasıl bir şey biliyor musunuz? Michael Jackson’ın gelip bağımsızlık savaşında öldüğünü düşünün. Öyle bi etki yani dünya için. Harita’ya bakacak olursak; Balkanlarda Türkiye toprakları, 169 bin km kare, Bulgaristan 96bin, Yunanistan 64, Sırbistan 48bin. Türk topraklarındaki nüfus, 6 milyon, Bulgaristan 4 milyon, Yunanistan 2,5 milyon ve Sırbistan 3 milyon. Bağımsız olduklarından itibaren “okullarında milliyetçi eğitim” gören, ordusunu güçlendiren bu balkan devletleri, -ki bu milliyetçi eğitimi Ufûl kitabında detaylı göreceğiz–, Osmanlı’nın iyice zayıfladığını fark ettiklerinden birlik olup, o aralarda kalan Türk topraklarına saldırıyorlar. Sonra onları pay edecekler. Osmanlı’nın zayıfladığını fark ediyorlar ama inanın onlardan başka hiç kimse bu kadar zayıf olduğunun farkında değil o dönem. Özellikle Osmanlı için, asla böyle bir şey beklenmiyor. Schurman bile diyor ki; “Birinci Balkan Savaşı, tüm dünyayı şaşırtan bir şekilde sona erdi. Herkes Türkler için bir zafer bekliyordu. Türklerin bir gün Avrupa’dan kovulacağı evrensel bir varsayımdı, ancak bu kovulmanın aracılarının Büyük Güçler ya da Büyük Güçlerden bazıları olacağı da aynı derecede sabit bir inançtı. Balkanlardaki küçük bağımsız devletlerin kendilerinin bu görevi yerine getirebileceklerini, Rusya hükümeti dışında kimse düşünmüyordu.” İşte böyle bir şok etkisi. Geçelim Balkan Harbi’nin Edirne cephesine. Raif Necdet kale komutanı olarak savunmaya gittiğinde herkes gayet özgüvenli. Haberler geliyor zaten ordumuz, şurda düşmanı püskürttü, burda zafer kazandı, burda yunanları tokatladı şeklinde. Aylar aylar geçiyor, haberler böyle ama düşman git gide yaklaşıyor. Sürekli top atışları, kale abluka altında. Edirne’ye erzak, mühimmat treni bi türlü gelmiyor. İstanbul’dan Edirne’ye erzak treni gelmezken, Bulgarlara her gün tren geliyor. Şehrin etrafında keyif turları atıyorlar. Gazetelerde hala yeneceğiz, kazanacağız. Raif Necdet, bir görüşme sırasında Bulgar komutandan öğreniyor Selanik’in düştüğünü. Öyle habersizler. Şehir açlıktan kırılıyor hala erzak gelmedi diyor. Böylece şoklar içinde Bulgarlar İstanbul’a kadar geliyorlar. Ayestefanos’ta Rusların İstanbul’a girişinden sonra vatan ikinci, belki de en ağır şokunu yaşıyor. Yıllarca Osmanlı’nın başkentliğini yapmış, bir sürü tarihi, bir sürü camiisi, bir sürü anıları olan Osmanlı şehri Edirne, Bulgarların eline geçiyor. Apar topar bi anlaşma. Edirne’nin gitmesi öyle büyük korku ki, hükümet Edirne’yi verecek diye İttihat ve Terakki meclisi basıyor, Harbiye Nazırı yani Savunma Bakanı Nazım paşayı öldürüyorlar. Bab-ı Ali Baskını buna çokça değindik. Hükümeti kendileri ele alıyor ama yook 1 ay sonra onlar da veriyor Edirne’yi resmi anlaşmayla. Edirne elden gidecek diye darbe yapıyorsun, sonra kendin veriyorsun. Vatan işte böyle bir aciziye içerisinde… İttihat ve Terakki’nin şansına mıdır nedir? Bunlar aldıkları o koca Türk topraklarını paylaşamıyorlar da tekrar savaş çıkıyor. Paylaşamamalarının sebebi şu; hani Ruslar İstanbul’a kadar girmişti de bizi anlaşmaya zorlamıştı demiştim ya. İşte o anlaşmada bu konuşulan yerlerin tamamı Bulgarlara verilmişti. Kocaman bi Bulgaristan oluşturulmak istenmişti. Hem o, hem de savaşta en çok kaybı en çok mücadeleyi veren Bulgarlar… Böyle olunca daha çok toprak talep ediyorlar anlaşamıyorlar derken; Yunanlar ve Sırplar bu kez Bulgarlarla savaşıyor, biz de araya giriyoruz, Edirne’yi alıp çıkıyoruz. Bizden bu kadar, dahası bizi aşar babacım diyoruz. Raif Necdet, Sofya’da esir tutulduğu sırada, Sofya’yı ve Bulgarları gözlemliyor. Ya diyor; bu adamlar nasıl bu kadar kısa sürede bizi darma duman edecek hale geldiler. Üç sebep geliyor aklıma diyor; 1. Savunma yapanların son zamanlarda gerek maddeten gerek manen aç bulunması. Mideleri kadar ruhlarının da boş olması. buraya maddeye gelicem. 2. Düşman topçusunun o müthiş ve amansız üstünlüğü. 3. Askerin büyük bir kısmının yardımcısı olmayan yedeklerden oluşması.. değil ciddi, basit bir eğitim dahi görmemesi. Başka bir şekilde özetleyecek olursam, askeri teşkilat ve tertibatta çağın müthiş bilimi karşısında bilimsizlik… ve vahşetlerden bahsediyor, “Ya Rabbi, Günahsızlara karşı yapılan bu zulme, bu kadar büyük ve korkunç bir zulme nasıl razı oldun? Esirlerin gözlerini çıkarmak, kadınları, çocukları bir eve doldurup yakmak, ırzlarına geçilmiş kızları diri diri gömmek, hamilelerin karınlarını parçalamak.” bunlar gerçek vahşetler. Pierre Loti olmasa o dönem Avrupa’da bunları umursayan yok. Kitapta 3-4 yerde Pierre Loti’ye minnettarlık var zaten. Ya Balkanlar öyle bi bok çukuru ki, her balkan savaşında böyle insanlık dışı savaş suçları, böyle masum halka işkenceler yapılıyor. Yugoslavya dağılırken de böyleydi. Ama diyor; itiraf da etmeli, ve bu itiraftan derin bir uyanış hissesi kapmalıyız ki bütün vahşetleri, bütün kabalıkları ile Bulgarlar gözü açık ve çalışkan, cidden idealist, vatanperver ve fedakar bir millet. Yeni kurdukları şehirlerde ücretsiz kocaman kocaman bahçeler var. Bahçe deyip geçmemek lazım, bizim vatanımızda halkın sağlıkla ilgili ihtiyaçları göz önüne alınarak genel bir bahçe yapılıyor mu? Yok. Kafesler içinde, havasızlıktan, ışıksızlıktan, hayatsızlıktan, benizleri sapsarı kadınların, vatana evlat ve asker yetiştiren bu kadınların sağlıkları önemli değil mi? Vücutlarının sağlam ve zinde olması Bulgarların zaferinde önemli rol oynadı. Bi diyor bizim şiirlerimize bakın… Enderunlu Vasıf’tan bir divan şiiri vermiş. Okuyorum.. Hakk’a tefviz-i umûr et ne elem çek ne keder Gelir elbette zuhura ne ise hükm-i kader İç bade güzel sev var ise akl u şuurun Dünya var imiş ya kah yok imiş ne umurun Aheste giden erişir menzil-i maksuduna Tiz reftar olanına payine damen dolaşır. İşini Allah’a bırak, elem keder çekme olacak olan olur zaten. İç bade sev güzel, yavaş giden maksadına erişir, acele edenin eteği ayağına dolaşır. Zaten tembellik ve uyuşukluğa hazır bir milletiz, bu şiirlerle büsbütün uyuyoruz. Bu şiir şeklindeki saçma sapan sözlerin saygıdeğer sahipleri bu yazılarla millete ne kadar kötülük yaptıklarını bilseler kalemlerini kırarlardı. Oysa Bulgarlar öyle mi, milli şairleri Ivan Vasoff’un “Makedonya’ya” şiiri öyle bir vatani ideal, öyle bir milli hararet ile yazılmış ki en ölü adamı harekete geçirir… Her mahallede okulları var. Parasız. Herkes çocuğunu göndermek zorunda. Sofya’da üçten fazla kilise yok ama üç yüz okul var. Papazlar köylüye daima “çok çalışın, okuyun. Vatanınızı sevin, onun için gerekirse ölün.” diye nasihat ederler. “Kim okumayı öğrenir, çalışır, vatanı için fedakarlık yaparsa Allah da onu çok sever” derler. Özellikle de kadın eğitimine ve kız mekteplerine büyük önem verdiklerini görmek ve anlamak kalbimi nasıl ifade edilemez teessürlerle, hissedişlerle rencide ediyor. Mağazalara baktım. Bulgar malı dışındakilerde gümrük vergisi var. Ruhumda acı bir sızı ile gıpta ettim, kıskandım ve inledim. Aman ya Rabbi! Burada da bir yara, memleketimin iktisadi hayatına ait acı bir acizlik ve zayıflık nişanesi… Kapitülasyonlar. Ve diyor kinliler bize, tabii en çok da müslüman olduğumuz için. Bu milletleri savaşta başarılı kılan sebeplerden en önemlisi bizim vatan, millet kelimelerini telaffuz etmek için ağızlarımızda bir zerre yetki bulamadığımız o uğursuz 35 sene zarfında, onlar çocuklarını, Türklere duydukları kinin alevli şarkıları, ninnileri ile uyutmalarıdır. Milliyetçiliğin çooook geç kalmasından yakınıyor. Bunu da neden diyor; çünkü şunu bizzat görüyor. “Düşman karşısında savaşmadan kaçan ve şanlarla dolu olan askeri tarihimizi çok acı bir şekilde lekeleyen Türk evlatları… hepsi vatana borçludurlar. Fakat bu, tüfeklerini atarak tarihte görülmemiş bir firar saçmalığı içinde kaçmalarını menedememiştir. Evet, savaştan kaçan asker sayısı o kadar çok ki, en ciddi sorun olarak görülüyor dehşet moral bozucu bir şey bir yandan da biliyorsunuz kurtuluş savaşında da bu sayı çok fazla olacak, sırf bu sebeple İstiklal Mahkemeleri kurulacak. Ama diyor Raif Necdet, çünkü bu ruhlar, milli bir eğitim, ciddi, parlak dini ve vatani bir terbiye ile yetişmemişlerdi. Sadece dini eğitim ile olmaz bu iş diyor, dindar telakki edilen mehmetçikler yıldırım gibi savaştan kaçarken, dinsiz denilen Mahmut Paşa 31 Mart’ta asil bir cesaretle ilerliyordu.” yani vatani, milli bir bilinç eğitimi şarttır diyor Bunları diyor ve son kez Avrupa’ya isyan ederek, kitabı bitiriyor. Avrupa’ya ve onların medeniyet ve savaş kuralları gibi modernite ayaklarına çok inandığını hissettim kitabı okurken. Neden bunların olmasına izin verdiniz, neden Edirne’yi Bulgarlara verdiniz, hani nüfusa bakıyordunuz falan diye çok sitem ettiği yerler var. Avrupa’dan bu kadar umut beklemesi dönemin aydınlarını da anlatır nitelikte. Şimdi bu kitabı incelediğimizde, aldığımız yenilgiler ve şokların ardından, vatanda eksik görülen ruhun ne olduğu, bunun sürekli konuşulduğu ve geleceğimizi nasıl şekillendirdiğini görmek beni gerçekten ihya etti. Türkiye’nin sonraki yıllarını düşündüğümde, kafamda bi aydınlanmayla, “vay be her şey böyle başladı demek” gibi bir aydınlanmayla keyif aldım. Diğer Türk Edebiyatı kitaplarında da böyle ufak ufak aydınlanmalar yaşamıştım o yüzden bu seriyi ayrı bir seviyorum. Sizin de o dönemlerden okumamı istediğiniz kitaplar olursa mutlaka yorumlara bekliyorum. Bir sonraki bölümde görüşmek dileğiyle diyelim…
∙
