Max Vasmer diye bir adam. Rusçanın tamamlanmış ilk eksiksiz, bilimsel ve modern etimoloji sözlüğünü inşa etti. (Evet, ismi Almanca, hem ana tarafı hem baba tarafından Alman, ama biraz 19. yy Rus edebiyatı okumuşsanız —ki hepiniz okudunuz Gogol’leri, Dostoyevskiy’leri, belki Gonçarov’ları ve diğerlerini—, garipsemezsiniz bu durumu.) Kendisi Petersburg’da doğdu, Çarlık Almanlarından. İki anadilli. Hemen hemen 30 yaşına kadar Rusya’da yaşadı, o dönemler ülkenin en iyi üniversitelerinden birinde, Petersburg Üniversitesi’nde okudu ve çalıştı, en usta Rus filologlarından dersler aldı. Gelgelelim 17 devriminde Rusya’dan kaçmak zorunda kaldı. Arada birkaç kez şehir ve ülke değiştirdi, nihayetinde 1925 yılında Berlin’e yerleşti, yaklaşık 12-13 yıl sonra da yukarıda sözünü ettiğim sözlük projesine başladı (sözlük projesine New York’ta, Columbia Üniversitesi’nde misafir profesör olarak dersler verirken başlamış, fakat daimi kadrosu Berlin’deydi ve asıl gelişim(-ler) Berlin’de yaşandı). 1944 yılına gelindiğinde sözlüğün önemli bir kısmı için her şey hazırdı, ama bedbaht bir adamdı Vasmer, müttefikler Berlin’i bombalarken bombalardan biri doğrudan evine isabet etti ve kişisel kütüphanesinin ve o döneme dek biriktirmiş olduğu kart-fiş (o dönemler Alman etimologlar arasında yaygın bir teknik) arşivinin tamamı kül oldu. Bu hikaye burada bitseydi, ilerde göreceğiniz bağlamda yazmam abes kaçardı; enteresandır, şayet bu noktada her şey bitseydi, kendisinden 25 yıl kadar önce benzer bir gaye ile bu yola girişmiş bir başka Rus’un kaderine benzer bir şey yaşamış olacaktı bizimki. Ama durmadı. İkinci dünya savaşı bittiğinde, sözlüğün tamamını, hafızasıyla ve yoğun çalışmalarıyla sıfırdan yazmaya başladı ve on yılı aşkın bir sürede tamamladı (sözlüğünü Almanca yazdı, ilerleyen yıllarda, sözlüğünün bu kadar bilinmesine ve önemsenmesine yol açan hadise yani Rusçaya çeviri yaşandığında, çeviren zât sözlükte bazı eklemeler ve düzeltmeler yaptı. Yani sözlüğü Vasmer’in solo yapıtı olarak görmek haksızlık olabilir); üstelik hazırladığı sözlük, günümüzde bile çok saygı gören, en nitelikli Rusça etimoloji sözlüklerinden. Ama ben, o sözlükteki muhtemelen birkaç kıytırık sözcük maddesinin içerdiği kelime sayısı kadar hacimli ufak tefek bir “Orhan Veli bütün şiirleri (YKY)” yorumu yazmış olsam da, yazdığım şey Vasmer’inkine benzer bir şekilde (sebep farklı, sonuç aynı) uçtuğunda, onun aksine hiçbir şekilde yeniden yazamıyorum. Cümleleri bırak, kelimeleri bile birleştiremiyorum (şu an okuduğunuz yazıdan dolayı, etkilenenin büyük oranda, hatta sadece o Orhan veli yazısı olduğunu düşünüyorsunuzdur belki; kastınız farklı olsa bile teveccühünüz olarak algılarım). Ne yazdığım kanatlanıp uçtu kafamdan. Üzgün müyüm? Şu an için hayır. Daha çok beğendiğim bir yazıya bahane oldu, bununla avunurum artık. Sağlıcakla.
∙
