Gazi Paşa - Harb mesullerinden de bahsetmiştiniz. İtiraf ederim ki, eski Osmanlı devletinin harb-i umumîye nasıl bir maksat ve gâye istihsâl etmek için¹⁴ girdiğini, yani harbe iştirâken maksûd olanın ne olduğunu anlamış değilim. Binâenaleyh, cihet-i siyâsîyesini mübhem bırakmak isterim¹⁵.Harbten büsbütün ictinâb mümkün müi di? Yahut harbe iştirâkı tehir kaabil mi idi?¹⁶ Bunlar da şâyân-ı teemmüldür. Harbe girdikten sonra idare nokta-i nazarından yapılan hatalar çoktur. Bir milletin kuvâ-yi aslîyesi kendi hayatını ve mevcudiyetini müdâfaa içindir. Fakat kendi mevcudiyetini unutup da kuvvetini herhangi yabancı bir gâye için istimâl etmek kat'iyyen gayr-ı caizdir. Harbi sevk ve idare edenler, harb-i umumîde kendi mevcudiyetimizi unutarak, tamamen Almanların¹⁷ esiri olmuşlardır. Esasen memleketi müdâfaaya gayr-i kâfi olan kuvvetlerimiz Galiçya'ya, Makedonya'ya, İran ovalarına gönderilerek, serserîlik etmişlerdir.¹⁸.
Bu sebeple idare-i harbte tadâd olunamayacak kadar hatalar vardır. Bu hataların mesul-i yegânesi Enver Paşa'dır. Enver Paşa'dan başka mesul aramak lâzım gelirse, milletin kendisidir¹⁹. Enver Paşa vefât etmiştir²⁰. Onun emriyle hareket eden kumandanları mesul tutmak doğru değildir. Sonra siyâsî mesullerden bahsedeceğiz? Bu noktayı bu kadar izâh ile iktifâ edeceğim²¹.
¹⁴ M. Soydan ve İ. Atar: (Gaye ile girdiğini) "Gaye istihsâl etmek için girdiğini" yerine
¹⁵ M. Soydan ve İ. Arar: Son cümle yok.
¹⁶ M. Soydan ve İ. Arar: "Hiç olmazsa harbe iştiraki mümkün mertebe tehir kaabil değil mi idi?"
¹⁷ M. Soydan ve İ. Arar: "başkalarının"
¹⁸ M. Soydan ve İ. Arar: İran ovalarına gönderilmekle hata edilmiştir."
¹⁹ M. Soydan ve İ. Arar: Yok.
²⁰ M. Soydan ve İ. Arar: Yok.
²¹ M. Soydan ve İ. Arar: Yok.