İnsan, şukürei zemin dediğimiz vücudu müteharrikin ruhudur denebilir. Zira ki kışrin haricinde her ne hareket görülüyorsa hep onun sayesinde zuhûr ediyor; tabiatın fevkinde ne eser müşahede olunuyorsa onun himmetiyle hâsıl oluyor.

Kudretin kemaline iman ile secdeberi hayret ve ubudiyet olan odur; meşiyetin adil ve ihsanını idrak ile bu kanunu ezelîyi hariçte izhar etmeye çalışan odur; nefsinin maddiyât ve süfliyattan itilâsını keşif ile ef'alinde deniyyatı alâikten teberri ile zevahirine kıyas kabul etmiyecek surette ruhanî ve tecridî bir azamet göstermeye - velev nadiren olsun - muvaffakıyet hâsıl eden odur; dört bin sene evvel cari olmuş bir takım esbaba okuduğu veya gördüğü netayiçten ve dört yüz sene sonra zuhûr edebilecek bir çok netayice işittiği veya düşndüğü esbaptan istidlâl ile nev'inin vefat etmiş veya henüz hayat bulmamış ne kadar efradı var ise hemen cümlesiyle hemmeclis geçinebilecek surette - ve binaenaleyh eğer tabire itiraz olunmazsa lâyemutane bir halde - yaşayan odur.

Boş vakitlerde mütâalayı, mamafih roman gibi ehemmiyetsiz kitapları değil, ciddi zihni açacak istifadeli eserleri okumayı tavsiye ederim.

(28 Aralık 1903)

Enver

Tiflis Hükümeti, Gence'de Müslümanlara, orada bulunan Bolşevik askerlerinin silahlarını toplamaları için izin ve yetki veriyor. Onlarda silahları alıyorlar. Bunun sonucunu duydunuz ve gördünüz; fakat provokasyon bununla da bitmedi. Rus askerleri cepheyi bırakarak evlerine dönüyor. Bunların yolları Tiflis'ten geçiyor. Sonra yolda, Müslümanların yaşadığı bölgede, demiryolunun her iki tarafında Müslüman köylerinin bulunduğu bir bölgede, treni durduruyor, Rus askerlerinin bulunduğu bir bölgede, treni durduruyor, Rus askerlerinin bulunduğu vagonlarda arama yapıyor ve silahları topluyorlar. Silah toplayanların arasında resmi Tiflis hükümet görevlilerinden başka Ermeni ve Gürcü çetecileri de var. Hatta, Tiflis'ten zırhlı trenler gönderiliyor. Bu işin Müslüman bölgesinde yapılmasının sebebi şudur: Burada bir kargaşa olduğu zaman Rus askerleri kendilerine saldıranların Müslüman olduğunu düşünsünler.

Şimdi bakınız, Tiflis'te oturan hükümet neler yapıyor? Petrograf'ta olan hükümet sadece Bolşeviklerden ibarettir. Tiflis'te olan ise Gürcü Menşevikler'den oluşmuştur. Gürcü sözünü çok kullanmaktan esas amacımız şudur ki, hükümetin gücü ve Gürcülerden oluşan Menşevik askerlerdir. Demek ki, şu anda Tiflis'te çıkan kanunlar, Menşevik Gürcülerin kanunlarıdır.

Bunlar Petrograf'taki hükümetin aleyhine olarak devrime büyük darbe vuruyorlar. Bunlar, Ermeni ve Müslümanlara büyük hainlik yapıyorlar. Bunları bilmek istiyor musunuz? Buyurunuz öyleyse... Tiflis hükümetinin birinci hainliği şudur ki, milli bir ordu kurdu, yani Müslümanlara ve Ermenilere; "Kendiniz için limden isterseniz ordu kurunuz." dedi. Siz biliyorsunuz ki, Ermeni ve Gürcü Orduları hazırdır ve üç yıldır savaşıyorlar. Demek ki, Müslümanların yeniden ordu kurmaları gerekiyor. Bu ordunun da ne zaman hazır olacağı belli değil...

Kitabınız, şehriniz, köyünüz, ülkünüz,

Yok mu fâhişeniz, açınız, katiliniz,

Dopdolu mu karanlık hapishaneniz,

Bahtiyar mı alkışlanan zâliminiz?

1954

Yaşamanın sırlarını bileydin

Ölümün sırlarını da çözerdin;

Bugün aklın var, bir şey bildiğin yok:

Yarın, akılsız, neyi bileceksin?

Emon:

Birtakım kitaplar bunu Türk Yalavaçlarından sayıyorlar. Bundan başka, Umun,Bârah, Tahim, Cusan, Hırkıl, Rovil, Sekon, Salah, Temir, Gadat, Katın, Geduk ve başkaları gibi birçok kimselerin Türk Yalavaçları olduklarının yazıyorlarsa da Hepsi de uydurmadır. Türk büyüklerine yaranmak için çok sonra uydurulmuş yalanlardandır. (Şerhi Esmaül Mürselin)in (Züptetüttevarih) in dedikleri dipsizdir. Her ne denlü Türkler arasında yasalar düzen nomlar yapan, birçok adamlar gelmişlerse de hiçbirisi kendinin Peygamber olduğunu öne sürmemiştir. Bu iş (Sami) uluslarda görenek olmuş bir nesnedir. Türklerin aya, güneşe, yaradılışın türelerine inanan nomları, bütün Türk uluslarında görülür.

Sümerler, Hünler, Uygurlar, Mogollar, hep bu nomda idiler. (g. 1045) yılında Mançu Tatarları Hanı olup Çini almağa uğraşan Hanın apçası oğlunun adı da (Amavun)dur. Amabun, yahut Emun Pekini, Kantonu ve daha birçok Çin şehirlerini elde etmişti. (g. 1061) yılında ölmüştür.

Hain Ferit Paşa Mösyö Clemenceau'ya verdiği notalardan birinde Anadolu'daki milli galeyanı İttihatçılık ve Bolşeviklik şeklinde göstererek memlekete yabancı müdahale davet etmişti!

İsmail Hâmi

14 Eylül 1335 (1919)

Eylemem feryat, şekvacı ise hiç değilim,

Gidince esbab-ı hakikiye bilesin ki gene seninim,

Cennet de olsa yerim, her gece duanı beklerim,

Şems-abad olsada yattığım yer, payına yüz sürmeyi rüchan eylerim.

Fikriye

28 Ağustos 1922

Çankaya

Aruzun Acemlerden muktebes ahengiyle, Tanzimattan sonraki edebiyatın Fransız edebiyatının gölgelerinden ibaret zayıf mahsullerine büyük bir kıymet verenler, bizim ne maksatla Altay dağlarından, Anadolu ovalarından nameler toplamak istediğimizi bilmiyorlar ve yabancı tesirler altında kalan diğer milletlerin de, vaktiyle, ancak bu suretle kendi ruhlarını bulduklarından tamamıyla bihaber bulunuyorlar. Hatta onlar arasında, o "yabancı nameleri" inleyen sazları dinlemektense, -asri görünmek endişesiyle- piyano dinlemeyi daha fazla sevdiklerini söyleyenler bile var. Çok tuhaf bir düşünce! Kopuz ve kaval nasıl kendi kendilerine ses vermezse, piyano da, tıpkı onlar gibi yalnız başına kalınca hiçbir ses çıkarmaz. Bu beste, karlı Rus köylerinden toplanmış eski bir Rus havası olabileceği gibi yeşil Macaristan ovalarından akseden hazin bir Macar terennümü yahut Anadolu yaylalarından yükselen titrek ve müessir bir "ezgi" de olabilir.