Bana öyle geliyor ki hepimiz, ''doğa'' ya çok fazla bakıyor, onunla çok az yaşıyoruz. Yunanlıların tutumunu son derece makul buluyorum. Onlar hiçbir zaman güneş batışları hakkında gevezelik etmez, çimenlerin üzerine vuran gölgelerin gerçekten mor olup olmadığını tartışmazlardı. Ama denizin yüzücü için, kumun da koşucunun ayakları için olduğunu bilirlerdi. Ağaçları verdikleri gölge yüzünden, ormanı da öğle vaktindeki sessizliği yüzünden severlerdi.

Her sanat eseri, bir kehanetin gerçekleşmesidir. Çünkü her sanat eseri bir düşüncenin imgeye dönüştürülmesidir. Her insan, bir kehanetin gerçekleşmesi olmalıdır. Çünkü her insan bir idealin gerçekleşmesi olmalıdır, ister Tanrı, ister insan gözünde.

Tanrı'nın gözünde geçmiş, şimdi ve gelecek bir tek andır; Tanrı'nın gözünde yaşamaya çalışmalıyız.

''Ateşten gömleği'' içindeki şehit, Tanrı'nın yüzünü seyrediyor olabilir ama odunları istifleyen ya da ateşi harlandırmak için kütükleri oynatan kişinin gözünde olay, kasabın gözünde bir öküzün kesilmesinden, ormandaki kömürcünün gözünde bir ağacın devrilmesinden, tırpanla ot biçen birinin gözünde bir çiçeğin kopmasından farksızdır. Büyük tutkular, ruhen büyük kişilere göredir, büyük olayları, ancak onlarla aynı düzeyde olanlar görebilir.

İşte, anladığınız üzere mesele özgür olmamak ve kendinden daha namussuz olana pişmanlık içinde itaat etmektir. Hepimiz suçlu olduğumuz zaman, demokrasi gerçekleşecektir. Fakat yalnız ölmek zorunda kalmanın öcünü almayı hesaba katmadan, aziz dostum. Ölüm yalnız başına gerçekleşir, kölelik ise ortaklaşa. Ötekilerin de, bizimle aynı zamanda, hesapları vardır, işte önemli olan bu. Sonunda herkes bir araya gelir ama dize çöküp başını eğerek.

Belki de yaşamı yeterince sevmiyor olabilir miyiz? Bizi yalnızca ölümün duygulandırdığına dikkat ettiniz mi? Aramızdan yeni ayrılan dostları ne kadar da severiz, değil mi? Ağızları toprakla dolduğu için konuşamaz olan hocalarımıza ne kadar da hayranızdır! Saygı o zaman kendiliğinden gelir, belki de yaşamları boyunca bizden bekledikleri o saygı. Ama ölülere karşı hep daha dürüst ve daha cömert olduğumuzu biliyor musunuz? Nedeni basit! Onlara karşı yükümlülüğümüz yoktur da ondan. Özgür bırakır bizi onlar, böylece zamanımızı rahatça kullanabilir, saygıyı boş zamanlarımızda bir kokteyl ve sevimli bir sevgili arasına sıkıştırabiliriz. İllaki bir sorumluluk yükleyeceklerse, belleğe yüklerler, bizimse belleğimiz zayıftır. Hayır, dostlarımızda sevdiğimiz şey ölümün tazeliği, acısı, heyecanımız, eninde sonunda kendimizdir!

Kötü olduklarını bildiğim kötülükler arasından, ne olduklarını tam bilemediğim için iyi olma potansiyeli taşıyanlarından hiçbir zaman korkmayacağım ve onlardan kaçınmayacağım.

Ne pahasına olursa olsun, herkes masum olma dileğinde, hatta bunun için tüm insan soyunu ve Tanrı'yı suçlamak gerekse bile. Bir insanı, zeki ya da yüce ruhlu olmak için gösterdiği çabayı överek pek de sevindiremezsiniz. Tersine, onu doğuştan yüce ruhlu bulduğunuzu belirtirseniz yüzü ışıldayıverir. Oysa doğuştan dürüst ya da zeki olmak meziyet değildir. Tıpkı doğuştan suçlu olmakla, koşullar gereği suçlu olmak arasında sorumluluk bakımından fark olmaması gibi. Ama bu hergeleler bağışlanmayı, yani sorumsuz olmayı isterler ve utanmadan doğalarıyla ilgili birtakım gerekçeler ya da koşullarla ilgili özürler ileri sürerler, bunlar çelişkiyle dolu olsa da. Önemli olan masum görünmeleri, doğuştan gelen erdemlerinin kuşkuya düşürülmemesidir. Ve kalıcı olamayan bir talihsizlikten doğmuş olan hatalarının ancak geçici nitelikte oluşudur. Size söylemiştim, mesele yargıdan kaçıp kurtulmaktır.