Nikolay Vasilyeviç Gogol, 19. yüzyıl edebiyatının hem Rus hem de Ukrayna kültürü içinde derin izler bırakmış, hiciv ve gerçeküstü anlatımı birleştiren önemli bir yazardır. En bilinen eserleri arasında “”Palto””, “”Bir Delinin Hatıra Defteri”” ve “”Ölü Canlar”” yer alır.
Gogol, günümüzde Ukrayna sınırları içinde kalan Soroçintsi yakınlarında, orta hâlli bir toprak sahibi ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi. Çocukluğu Kazak kültürünün yoğun etkisi altında, kırsal yaşamın içinde geçti. Bu atmosfer, ileride eserlerinde sıkça görülen halk anlatıları ve taşra yaşamı temalarının temelini oluşturdu.
Gençlik yıllarında edebiyata yönelen Gogol, 1828’de Petersburg’a giderek memuriyet ve yazarlık yoluyla geçimini sağlamayı denedi. Ancak bu dönemde maddi zorluklar yaşadı ve bir süre Almanya’da bulunduktan sonra tekrar Petersburg’a döndü. Burada düşük maaşlı bir devlet memurluğu yaptıysa da kısa süre içinde bu görevden ayrıldı.
Edebiyat dünyasında ilk dikkat çekici çıkışı, Ukrayna halk kültüründen beslenen hikâyeleriyle oldu. 1831–1832 yıllarında yazdığı bu öyküleri “”Dikanka Yakınlarındaki Çiftlikte Akşam Toplantıları”” adlı eserde bir araya getirdi. Ardından “”Mirgorod”” ve “”Arabeski”” adlı kitapları yayımladı. Bu eserlerde özellikle halk yaşamı, Kazak geçmişi ve toplumsal eleştiri ön plana çıktı.
1836 yılında “”Burun”” ve “”Araba”” gibi öykülerini yayımlayarak hiciv gücünü daha da belirginleştirdi. Aynı yıl sahnelenen “”Müfettiş”” adlı oyunu, Rus bürokrasisini sert bir dille eleştirdiği için büyük tartışma yarattı ve yazarın hedef hâline gelmesine neden oldu. Bu baskılar sonucunda Rusya’dan ayrılmak zorunda kaldı.
Roma’da bulunduğu dönemde, Puşkin’in teşvikiyle en önemli eseri kabul edilen “”Ölü Canlar”” üzerinde çalıştı. Ancak Puşkin’in ölüm haberi, Gogol üzerinde derin bir sarsıntı yarattı. Buna rağmen 1842’de hem “”Ölü Canlar””ın ilk cildini hem de “”Palto””yu yayımladı. Bu eserlerde sıradan insanların yaşamı, yoksulluk ve toplumsal adaletsizlik güçlü bir gerçekçilikle anlatıldı. Özellikle “”Palto””, modern Rus edebiyatında yeni bir anlatım çizgisi başlattı ve sonraki birçok yazarı etkiledi.
Hayatının ilerleyen dönemlerinde Gogol’un düşünce dünyasında belirgin bir değişim yaşandı. Dine yöneldi, ruhsal bir dönüşüm geçirdi ve önceki eleştirel tavrını yumuşattı. Bu süreç, yazarlık üretkenliğini de olumsuz etkiledi. 1848’de Kudüs’e yaptığı yolculuktan sonra Moskova’ya döndü ve ruhsal baskı altında “”Ölü Canlar””ın ikinci cildinin el yazmasını imha etti. Bu olaydan kısa süre sonra, 1852’de 42 yaşındayken hayatını kaybetti.
Gogol, hem toplumsal eleştiriyi hem de grotesk ve gerçeküstü anlatımı birleştiren üslubuyla Dostoyevski’den Kafka’ya kadar birçok yazarı etkilemiş; modern edebiyatın gelişiminde kalıcı bir etki bırakmıştır.